> Naar alle nieuwsberichten

Nieuwe generatie anti-aanbakpannen een gezonde, groene keuze?

16 november 2017 | ndn | Anti-aanbakpannen zijn handig ťn populair. Om een koekenpan zonder anti-aanbaklaag te vinden moet u goed uw best doen. Anti-aanbakpannen zijn bekleed met een laagje teflon. Teflon bestaat uit de stof PTFE (Poly Tetra Fluor Ethyleen). Tot voor kort bevatte Teflon naast PTFE het van gezondheidsproblemen verdachte PFOA (Perfluoroctaanzuur). Er zijn nu PFOA-vrije teflonpannen te koop. Maar zijn deze anti-aanbakpannen wel gezond?

Tot 2015 werd bij de productie van teflon de stof PFOA gebruikt. Bij de productie van teflon en bij het op hoge temperatuur verhitten van een met teflon beklede pan, komt PFOA als gas vrij. Dit gas is dodelijk voor vogels en mogelijk schadelijk voor mensen. PFOA wordt in verband gebracht met het veroorzaken van kanker bij proefdieren en bij langdurige blootstelling worden negatieve gezondheidseffecten, zoals schade aan de lever, niet uitgesloten, aldus het RIVM in hun risicoanalyse van 2016 (RIVM, 2016).

Daarnaast is deze zeer slecht afbreekbare stof aangetroffen in het milieu, dieren en mensen. Zo hebben werknemers van de DuPont fabriek die teflon produceert, gemiddeld een tweehonderdvoudige PFOA-concentratie in het bloed, vergeleken met de normale bevolking. In 2015 hebben de grote producenten van teflon, zoals DuPont, vrijwillig besloten niet langer PFOA bij de productie van teflon te gebruiken. Hierdoor komt deze stof vanaf 2015 niet meer voor in in de Verenigde Staten en Europa geproduceerde producten met teflon.

Teflon wordt gebruikt bij de productie van o.a. anti-aanbak kookmaterialen, verf, beschermende sprays voor kleding en schoenen, water- en vlekbestendige kleding, flossdraad, tapijt en schoenen en verpakkingsmateriaal voor snacks, zoals pizzadozen en magnetronpopcorn. Echter niet alle producenten weren PFOA bij de productie van teflon. Zo kan het voorkomen, dat teflonbevattende producten uit b.v. landen, zoals China, nog wel PFOA bevatten.

De huidige generatie anti-aanbakpannen in Europa zijn dus bekleed met teflon zonder het belastende PFOA. Dat klinkt een stuk gezonder. Maar is dat ook zo?
MilieubelastingDe productie van PFOA-vrij teflon is behoorlijk belastend voor het milieu. De productie kost veel energie en de grondstof voor teflon PTFE is zeer slecht afbreekbaar en hoopt zich op in het milieu, dier en mens. Om een teflonlaag op een pan of ander kookgerei aan te brengen moet dit materiaal drie keer op zeer hoge temperaturen worden verhit. Een energievretend proces dus. Verder maken deskundigen zich zorgen over de slechte afbreekbaarheid van teflon en de lange termijneffecten van het ophopen van deze stof in het milieu, dier en mens.
AluminiumpanDe teflonlaag wordt vaak aangebracht op een pan van aluminium. De winning van aluminium uit bauxiet is een energieverslindend proces. Daarnaast hopen resten aluminium zich op in het milieu en komen zo in b.v. planten, dieren en het oppervlaktewater terecht. Aluminium is bij een te hoge inname schadelijk voor de gezondheid van mensen en dieren. Zo wordt aluminium in verband gebracht met het ontstaan van dementie.

Het is bij te hoge of langdurige lagere inname neurotoxisch (schadelijk voor de hersenen en zenuwen). Het kan botafwijkingen veroorzaken en is nefrotoxisch (schadelijk voor de nieren). Het kan bij chronische inademing fibrotische longveranderingen veroorzaken. Daarnaast hebben aluminiumpannen met teflonlaag een korte levensduur ten op zichte van pannen van b.v. roestvrijstaal of gietijzer en zijn ze daarmee weinig duurzaam.
Polymeer RookkoortsWanneer teflon boven de 260 graden Celsius wordt verhit, raakt de teflonlaag licht beschadigd. Boven de 350 graden Celsius ontleed de stof en komen er gassen, zoals PFIB, TFE, MFA en nanodeeltjes vrij. Deze temperaturen kunnen worden gehaald wanneer pannen met teflonlaag op hoog vuur en leeg worden verhit. Het inademen van de gassen en nanodeeltjes kan klachten geven, zoals misselijkheid, rillerigheid, zweten, spierpijn, gewrichtspijn en vermoeidheid. Het staat ook wel bekend als de Polymeer Rookkoorts en kwam vroeger regelmatig voor bij werknemers van teflonfabrieken, toen er werd gewerkt onder slechte arbeidsomstandigheden.

Ook nu kunnen hiervoor gevoelige mensen klachten ondervinden van het op hoge temperaturen verhitten van teflonpannen. Zo is in de praktijk bekend, dat het gebruik van deze pannen bij mensen met luchtwegaandoeningen, kortademigheid kan veroorzaken. Het onderliggende werkingsmechanisme is (nog) onbekend. Gedacht wordt aan het vrijkomen van pro-inflammatoire cytokines, die zorgen voor neutrofielenactivatie en het genereren van oxidatieve stress in de luchtwegen.
Vogels teflongevoeligVogels zijn door hun grote luchtuitwisselingscapaciteit ten op zichte van hun lage lichaamsgewicht extreem gevoelig voor de effecten van verhit teflon. Wanneer teflon op hoge temperaturen wordt verhit, lokken de vrijkomende gassen en nanodeeltjes bij inademing een inflammatoire reactie in de luchtwegen uit. Hierbij komen neutrofielen vrij en ontstaat er oxidatieve stress, waardoor de barrièrefunctie van het endotheel en epitheel van het longweefsel sterk vermindert.

De vrijgekomen nanodeeltjes vormen een carrier voor het binnendringen van de toxische teflongassen in de luchtwegen, waardoor longletsel optreedt. Daarnaast treden er neurologische klachten op, waarschijnlijk ten gevolge van hersenletsel. Het komt voor, dat wanneer vogels in de buurt van een op hoog vuur verhitte teflonpan verblijven, dit met de dood moeten bekopen (Caekebeke N. et al, 2016).

Nu zijn mensen geen vogels. Maar het geeft wel te denken of verhit teflon niet bij hiervoor gevoelige mensen en vooral bij herhaalde, langdurige blootstelling ook klachten kan veroorzaken. Het optreden van kortademigheid bij mensen met luchtwegaandoeningen bij het verhitten van een teflonpan doet vermoeden van wel.
Zorgen over PTFEDiverse wetenschappers waarschuwen, dat er nog weinig bekend is over de veiligheid van PTFE en aanverwante stoffen met deze fluorverbindingen, de zogenaamde PFA’s (Poly- en Perfluoralkyl verbindingen). Zo werd in een Deense studie gekeken naar de gezondheidseffecten van PFA’s. De onderzoekers vonden, dat vrouwen met een hoger gehalte aan PFA’s in hun bloed een 16 keer hoger risico op een miskraam hadden dan vrouwen met een laag gehalte (C8 Science Panel Research Studies).

Volgens de Environment Working Group-studies uitgevoerd door teflonfabrikant DuPont, dus zijn eigen wetenschappers, komen er bij het verhitten van teflon wel 15 soorten toxische gassen vrij, waaronder het kankerverwekkende TFE en toxische MFA en reactieve deeltjes (Environmental Working Group, 2015).
In 2015 is door meer dan 200 wetenschappers uit 40 landen een verklaring opgesteld over de mogelijk schadelijke effecten van PFA’s: de Madrid Statement (Blum A et al, 2015).
Hierin staat onder andere:
1. Alhoewel gebruik van sommige PFA’s, zoals PFOA wordt gereguleerd of uitgefaseerd, worden dezer PFA’s vervangen door korte keten PFA’s met een vergelijkbare structuur.
2. Sommige van deze korten keten PFA’s zijn minder bio-accumulatief (minder stapeling in het milieu), maar blijven net als lange keten PFA’s lang in het milieu aanwezig of maken afbraakproducten vrij die zeer persistent zijn.
3. Terwijl er al vele fluorbevattende alternatieven op de markt zijn gebracht, is er nog weinig openbare informatie beschikbaar over de chemische structuur, de eigenschappen, het gebruik en de toxische effecten van deze stoffen.
4. Toename in het gebruik van fluorbevattende alternatieven zal leiden tot toenemende hoeveelheden van perfluoride-abraakproducten in het milieu en waarschijnlijk ook toename ervan in planten, dieren en mensen. Hierdoor zal het risico op schadelijke effecten op de gezondheid en milieu toenemen.

In dezelfde Madrid Statement worden door de wetenschappers, waaronder leidend auteur Arlene Blum, PFA’s in verband gebracht met de volgende gezondheidsproblemen: levertoxiciteit, afwijkend neurologisch gedrag, verstoring van het vetmetabolisme en endocriene stelsel, neonatale toxiciteit en tumoren in meerdere orgaansystemen, waaronder testikels en nieren, colitis ulcerosa, verminderd geboortegewicht en -grootte, overgewicht, verminderde hormoonspiegels en verlate puberteit.
Pannen met keramische laagTegenwoordig zijn er ook anti-aanbakpannen te koop die zijn bekleed met een keramische laag. Een voorbeeld hiervan is een met Thermolon beklede pan. Thermolon is een soort laagje van gesmolten siliciumzand. Bij de productie van Thermolon worden geen PFOA, PTFE of andere kunststoffen gebruikt. Bovendien kan een pan met keramische laag temperaturen tot 450 graden Celsius verdragen.

Dit maakt deze pannen een stuk duurzamer dan een teflonpan. Het fabricageproces van een keramische laag is energiezuiniger dan de productie van een Teflon-laag. Het scheelt zo’n 67 procent brandstof. Blijft nog over het probleem van het aluminium. Ook pannen met keramische laag worden vaak gemaakt van aluminium, een energieverslindend en een, bij te hoge inname, voor de gezondheid schadelijk metaal.
GreflonEen andere variant anti-aanbaklaag is een laag van greflon: een combinatie van teflon (met PTFE) en keramiek. Dit combineert de voordelen van een keramische laag met de nadelen van een teflonlaag.
Gezonde pannenDraagt u het milieu en uw eigen gezondheid een warm hart toe, dan geeft de redactie van Natuur Diëtisten Nederland de voorkeur aan pannen en kookgerei van plaatstaal, roestvrijstaal, gietijzer, hittebestendig glas, aardewerk of keramiek zonder anti-aanbaklaag.

Heeft u een hevige metaalallergie dan kunt u beter pannen en kookgerei van plaatstaal, roestvrijstaal of gietijzer vermijden. Deze materialen bevatten naast ijzer ook andere metalen, zoals nikkel, chroom en molybdeen. Kleine hoeveelheden van deze vrijgekomen metalen kunnen, als u hiervoor gevoelig bent, een allergische reactie opwekken. Kookmateriaal van hittebestendig glas, keramiek of een met een keramische laag beklede metalen voorwerp zijn dan een hypoallergeen alternatief.

Mocht u toch graag kookgerei met anti-aanbaklaag willen aanschaffen, dan hebben met een keramische laag (Thermolon) beklede producten van roestvrijstaal de voorkeur. Door zorgvuldig met het materiaal om te gaan verlengt u de levensduur. Beter voor het milieu en uw portemonnee. Enkele aandachtspunten zijn:
-Verhit uw pan op niet te hoge temperaturen en nooit leeg. Voorkom dat de inhoud van de pan, zoals olie, vlees, vis e.d. gaat roken of walmen. Vermijd aanbranden of het donkerbruin of zwart worden.
-Gebruik geen scherpe voorwerpen om eten in de pan door te roeren of om te scheppen.
-Was de pan af met een zachte afwasborstel en afwasmiddel. Vermijd schuursponsjes en staalborstels.
-Zet de pan niet in de afwasmachine, maar was deze met de hand af.
Gezonde kookstijlWanneer u een gezonde kooktechniek aanhoudt, gaat uw kookgerei niet alleen langer mee, maar verhoogt u bovendien de voedingswaarde en gezondheidseffecten van uw maaltijd.
Denkt u hierbij aan koken, stomen, stoven, smoren, blancheren, pocheren of het langzaam gaar maken van uw gerecht in de oven, Römertopf of Slow-Cooker.

Vermijd zo veel mogelijk bereidingswijzen, zoals grillen, barbecueën, frituren, (roer)bakken en braden. Bij deze kooktechnieken komen schadelijke stoffen, zoals vrije radicalen, PAK’s, formaldehyde en acroleïne vrij. Bovendien gaan belangrijke hittegevoelige voedingsstoffen, zoals vitamine B, C en E daarbij verloren.
Tanja Visser, natuurdiëtist www.dieetcare.nl

Voor meer informatie en recepten over en voor gezonde bereidingswijzen(zie ook de webshop van deze site):- Boek Energieherstelplan (Marijke de Waal Malefijt & Tanja Visser, schors 2011)
- Digitale receptenbrochures: “Geneeskrachtig koken”; recepten Energieherstelplan deel 1 en deel 2, geschreven door Tanja Visser.

Doorsturen
Stuur deze informatie per email door